اخبار باشگاه اقتصاددانان

ارزیابی‌ها از پیامدهای جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران در بازار انرژی، از دگرگونی‌های عمیق در این بازار حکایت دارد. بر این اساس، بسیاری پیش‌بینی می‌کنند که برخی از این تحولات به حدی عمیق است که بازار نفت و مشتقات آن هیچ‌گاه به شکل پیش‌ از جنگ درنمی‌آیند. افزایش هزینه حمل‌ونقل، اختلال در زنجیره‌های تامین، اختلال در تولید انرژی، تنگناهای مالی و بازگشت تورم، از جمله این پیامدها هستند. از سوی دیگر، جنگ به برخی ظرفیت‌های انرژی در کشور ما آسیب رساند که تسریع در اتخاذ برخی تدابیر برای افزایش تاب‌آوری در این حوزه را گوشزد می‌کند.

مهم نیست تحریم‌ها چقدر سخت باشند و یا تهدیدهای نظامی چقدر جدی بشوند، نفت مثل خون در رگ‌های اقتصاد جهانی جاری است و تنگه هرمز یکی از باریک‌ترین و در عین حال حیاتی‌ترین این رگ‌هاست. حرف زدن از بستن این تنگه، مثل حرف زدن از گرفتن شاهرگ گردن اقتصاد جهان است؛ چیزی که خیلی‌ها تهدیدش می‌کنند، اما کمتر کسی واقعا می‌خواهد عواقبش را زندگی کند. با این حال، در زمستان ۱۴۰۴، جهان برای اولین بار در تاریخ معاصر، طعم واقعی این کابوس را چشید؛ کابوسی که فقط گرانی بنزین نبود، بلکه تار و پود اقتصاد جهانی را به لرزه درآورد.

در اسفندماه ۱۴۰۴، جهان شاهد حمله نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران بود که به جنگی تمام‌عیار انجامید و پس از آتش‌بس به یک محاصره اقتصادی کامل دریایی علیه ایران رسید. این رویداد، که در تاریخ معاصر بی‌سابقه ارزیابی می‌شود، پیامدهای عمیقی بر اقتصاد جهانی بر جای گذاشته است. تحلیل‌های اقتصادی نشان می‌دهد که اگرچه اقتصاد جهانی در سال ۲۰۲۶ در برابر این شوک تاب‌آوری نسبی از خود نشان داده، اما آثار مخرب این درگیری به‌ویژه در بازارهای انرژی، تورم و رشد اقتصادی کشورهای صنعتی و در حال توسعه قابل مشاهده است.

برق به‌عنوان یک کالای راهبردی با ماهیت «غیرقابل ذخیره‌سازی انبوه (non-storable commodity) اقتصاد خود را کاملا تابع «مدیریت لحظه‌ای تراز عرضه و تقاضا» ساخته است. کشور ایران در حال حاضر در شرایط پارادوکس رشدی عمیق در کسری عرضه برق و افزایش تقاضای مصرف برق و به عبارت بهتر رشد ناترازی برق که از سال ۱۳۹۹ با شیب صعودی بالایی جهش یافت، گرفتار آمده: مطابق گزارش مرکز مطالعات زنجیره ارزش ایران از یک‌سو با ناترازی موثر ۱۸ هزار مگاواتی در سال ۱۴۰۳ (معادل ۲۲.۵ درصد کل تقاضای پیک) مواجه است که نشانه «شکاف ساختاری میان تولید قابل اتکا و مصرف لحظه‌ای» بوده و از سوی دیگر، با وجود برخورداری از مزیت مطلق خورشیدی (بیش از ۳۰۰ روز آفتابی در سال)، بیش از ۹۰ درصد تولید برق خود را به سوخت فسیلی –به ویژه گاز طبیعی با ارزش فرصت صادراتی بالا– گره زده و عملا «سبد تولید برق» خود را از هرگونه انعطاف‌پذیری و تاب‌آوری محروم کرده است.

قراردادهای آتی نفت می‌گویند قیمت تا سال ۲۰۲۷ فقط ۱۷درصد بالا می‌رود، اما واقعیت میدان فرق می‌کند. روزانه نزدیک به ۱۵‌میلیون بشکه نفت در تنگه هرمز حبس می‌شود و ذخایر جهانی ظرف ۲ ماه ۶درصد کاهش یافته است. حتی اگر آتش‌بس دائم امروز برقرار شود، تخلیه صف نفتکش‌ها و راه‌اندازی مجدد چاه‌ها ماه‌ها طول می‌کشد. در سطح کلان‌تر، جنگ، قانون «قیمت واحد» را از بین برده است؛ بشکه‌های تقریبا یکسان نفت از ۹۷ تا ۱۴۷دلار فروش می‌رود. معامله‌گران از این شکاف‌ها سالانه ۱۴۰‌میلیارد دلار آربیتراژ کرده و سود می‌برند، اما مصرف‌کنندگان و کسب‌وکارها هزینه آن را می‌پردازند.

پاسخ ممکن است به میزان فشار اقتصادی‌ای بستگی داشته باشد که هر طرف می‌تواند تحمل کند. حال و هوایی از آشناپنداری (دژاوو) در میان بود. زمانی که به سرعت در حال سپری شدن بود، تهدید به جنگی فاجعه‌بار، تلاشی دیپلماتیک در پشت صحنه و سپس، در آخرین لحظه، یک مهلت دوباره.

تقریبا ۱۵‌میلیون بشکه در روز از عرضه نفت، یعنی ۱۵ درصد از تقاضای جهانی، در تنگه هرمز محبوس شده است. همچنین می‌توانید این عدد را معادل کل مقدار نفتی در نظر بگیرید که برای پر کردن شکاف این اختلال از ذخایر جهانی برداشت شده است: بر اساس برآورد گروه گلدمن ساکس، تاکنون تقریبا ۵۰۰‌میلیون بشکه. با سرعت فعلی، این رقم می‌تواند تا ماه ژوئن، شاید حتی تا تعطیلات روز یادبود (Memorial Day)، به یک‌میلیارد بشکه برسد.

در تنگه هرمز، نفتکش‌ها به همراه آنچه از نظم تحت رهبری آمریکا پس از ۱۹۴۵ باقی مانده، در آتش می‌سوزند. در همین حال، پیش‌بینی پایه جدید صندوق بین‌المللی پول برای رشد جهانی در سال جاری دقیقا مشابه شش ماه پیش است و قیمت سهام افزایش یافته است. تضاد میان یک نظم جهانی شعله‌ور و یک اقتصاد جهانی در حالت خودکار، خیره‌کننده است. برخی استدلال می‌کنند که بحران‌های ژئوپلیتیک تنها تاثیرات اقتصادی گذرا دارند اما اگر دقیق‌تر نگاه کنید، تغییراتی عجیب و عمیق در جریان است.

اگر تنگه هرمز فردا به‌طور جادویی بازگشایی می‌شد، تولید نفت خلیج‌فارس با چه سرعتی می‌توانست به وضعیت عادی بازگردد؟ طبق اظهارات گلدمن ساکس، نسبتا سریع. اما هرچه این تنگه مدت بیشتری بسته بماند، مشکلات وخیم‌تر خواهند شد.

در سال ۱۴۰۴، ایران دو موج بی‌سابقه قطعی اینترنت را تجربه کرد: اولی به‌خاطر ناآرامی شهرها (بیش از ۲۰روز) و دومی همزمان با جنگ آمریکا و اسرائیل (بیش از ۵۰روز). نتیجه این خاموشی‌های طولانی، چیزی فراتر از مختل شدن تماس‌های روزمره بود. اقتصاد دیجیتال کشور عملا فروپاشید. نزدیک به نیمی از فروشگاه‌های اینترنتی تعطیل شدند، عده زیادی از پیک‌های موتوری شغلشان را از دست دادند و هزاران نفر در مشاغل خدماتی خانگی مثل نظافت یا تعمیرات، یک‌شبه بدون درآمد ماندند.

سال ۱۴۰۴ برای ایران سالی سرنوشت‌ساز بود، نه فقط به خاطر تشدید تنش‌های نظامی با آمریکا و اسرائیل، بلکه به دلیل طولانی‌ترین دوره قطعی اینترنت سراسری. آنچه از اسفند ۱۴۰۴ تا اردیبهشت ۱۴۰۵ بر اقتصاد دیجیتال ایران گذشت، نه یک اختلال موقت، بلکه فاجعه‌ای بود که ریشه‌های کسب‌وکارهای آنلاین و به‌طور خاص جایگاه وب‌سایت‌های ایرانی در موتورهای جست‌وجو را سوزاند.

سال ۱۴۰۴ برای ایران از حیث قطعی اینترنت، بی‌سابقه بود. در دی‌ماه همان سال، ناآرامی‌های شهری بار دیگر دولت را به این نتیجه رساند که خاموش کردن شبکه جهانی، موثرترین راه برای کنترل فضا است. اینترنت برای بیش از بیست روز قطع شد و کسب‌وکارهای خرد نخستین ضربه را خوردند. اما فاجعه اصلی از اسفند ماه آغاز شد. همزمان با آغاز جنگ تحمیلی آمریکا و اسرائیل علیه ایران، دولت اینترنت بین‌الملل را به بهانه جلوگیری از حملات سایبری به زیرساخت‌های حیاتی، به مدت بیش از پنجاه روز قطع کرد. ایران در سال ۱۴۰۴ دو موج متوالی و طولانی قطعی اینترنت را تجربه کرد؛ یکی به دلیل اعتراضات داخلی و دیگری به دلیل جنگ خارجی. این دو رویداد در هم تنیدند و فاجعه‌ای اقتصادی برای بنگاه‌های کوچک رقم زدند که این یادداشت روایتگر ابعاد آن است.

آلدوس ‌هاکسلی در اثر ماندگار خود «دنیای قشنگ نو» تصویری تلخ و هشداردهنده از ویرانشهری فناورانه ارائه می‌دهد که در آن پیشرفت‌های علمی و فناورانه به‌جای ارتقای انسانیت، به ابزاری برای حذف ارتباطات و عاملیت فردی تبدیل شده‌اند. سال گذشته نیز برای جامعه ایران، درست مثل دنیای ‌هاکسلی بود: سالی پر از چالش و درعین‌حال، سرشار از فرصت‌های از دست رفته برای اقتصاد دیجیتال ایران. حدود یک‌ششم این سال در تاریکی خاموشی‌های دیجیتال سپری شد؛ رکوردی که پیش از این فقط در دست کشور سومالی بود. دوره‌های خاموشی نه‌تنها ارتباطات را مختل کرد، بلکه ضربه‌ای جدی به شریان حیاتی اقتصاد دیجیتال وارد آورد. اگر لایه‌ای از تحلیل سطحی پایین‌تر برویم، این خاموشی‌ها، صرفا نمود بیرونی مشکلی عمیق‌تر بودند: فاصله چشم‌گیر سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلیِ کشور با میانگین جهانی. درحالی‌که جهان به سمت دیجیتالی‌سازی کامل پیش می‌رود و سهم اقتصادهای دیجیتال از تولید ناخالص داخلی جهانی به‌طور متوسط به ۱۵ درصد رسیده است، ایران همچنان در کمتر از ۸ درصد این معیار متوقف مانده است.

تنش‌های نظامی در خاورمیانه، وال‌استریت را با اختلال در جریان سرمایه‌های صندوق‌های ثروت ملی خلیج فارس تهدید می‌کند. آتش‌بس‌های شکننده منطقه نیز معمولا نقض شده و می‌شوند که در نتیجه حتی در خوش‌بینانه‌ترین حالت، بازگشت جریان نفت از تنگه هرمز به سطح پیش از جنگ و نیز جریان‌های سرمایه‌گذاری، ماه‌ها تا سال‌ها زمان می‌برد. در این خصوص اختلال‌های جریان سرمایه و نفت مورد توجه کارشناسان قرار گرفته است.

تحلیل‌های مختلفی از آثار جنگ وجود دارد؛ اما به نظر می‌رسد صنعت نفت جهان بیش از سایر بخش‎‌ها متاثر شده است. بر این اساس، حتی اگر جنگ امروز به پایان برسد، جریان انرژی عبوری از هرمز تا مدت‌هابه حالت عادی برنمی‌گردد.

از نخستین روزهای تمدن بشری، جهان به صادرات خاورمیانه وابسته بوده است؛ از منسوجات و ادویه در دوران باستان گرفته تا نفت و گردشگری در روزگار کنونی. اختلال در این جریان‌های تجارت فیزیکی و خطر جهش تورمی پیامدی مستند از جنگی است که آمریکا و اسرائیل علیه ایران به راه انداخته‌اند. مجهول بزرگ این است که درگیری چگونه می‌تواند اولویت‌های سرمایه‌گذاری خلیج‌فارس را در یکی دو سال آینده تغییر دهد.

آتش‌بس میان آمریکا و ایران با شروعی خشونت‌آمیز همراه بود. پس از آنکه در ۸ آوریل اعلام شد، اسرائیل بمباران مواضع نیروهای حزب‌الله در لبنان را شدت بخشید (اسرائیل ادعا می‌کند لبنان مشمول این آتش‌بس نبوده است). در ساعات اولیه آتش‌بس، ایران به دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس حملات پهپادی و موشکی انجام داد.

اقتصاد ایران در سال‌های اخیر، به واسطه تحریم‌های آمریکایی مجبور شد تا کانال‌های تجارت و مبادلات مالی خود را محدود کند. بر این اساس، چین به اصلی‌ترین شریک تجاری ایران تبدیل شد و امارات، نقش سکوی تجاری و مالی کشور را یافت. بر این اساس، مبادلات تجاری ایران و امارات در سال گذشته از مرز ۳۰‌میلیارد دلار فراتر رفته است.

تجارت غیرنفتی ایران در سال‌های اخیر در یک ساختار نسبتا متمرکز و‌ هاب‌محور شکل گرفته است؛ ساختاری که در آن امارات متحده عربی و به‌ویژه دبی نقش یک مسیر اصلی و تعیین‌کننده را در تامین کالاهای وارداتی، صادرات مجدد و خدمات لجستیکی ایفا کرده است. حجم مبادلات تجاری میان ایران و امارات در سال گذشته حدود ۳۰‌میلیارد دلار بوده است؛ رقمی که نشان می‌دهد این مسیر نه یک کانال فرعی، بلکه یکی از ستون‌های اصلی تجارت خارجی ایران محسوب می‌شود. همین تمرکز بالا در بلندمدت نوعی وابستگی ساختاری ایجاد کرده که امروز به یکی از چالش‌های اصلی تجارت خارجی ایران تبدیل شده است.

تنگه هرمز یکی از مسیر‌های دریایی بسیار پر اهمیت در جهان است و اهمیت این تنگه در میزان حجم تردد و نیاز تامین جهانی در زمینه انرژی و کالا‌های استراتژیک مانند مواد غذایی، کود، هلیوم و... در جنگ تحمیلی علیه ایران بر همگان ثابت شده است. مسیر ترددی که به تنهایی می‌تواند در نظام تامین انرژی و تغذیه و صنعت و حتی صنایع هوش مصنوعی تاثیرگذار باشد. از این رو این مسیر نیاز به پروتکل‌های امنیتی مناسب در جهت آسایش تردد جهانی را باید به همراه داشته باشد. در این مقاله به جنبه‌ای از پشتیبانی امنیتی تحت حمایت و نظارت یک نظام حقوقی و نیروهای مسلح در قالب بیمه پرداخته شده است.

در حالی‌که آمریکا محاصره دریایی صادرات نفت ایران را در دستور کار خود قرار داده، شواهد حاکی از آن است که این اقدام عواقب و هزینه‌های متعددی برای آمریکا و اقتصاد جهان در پی دارد؛ هزینه‌هایی که موجب شده کارشناسان این اقدام را «قمار نفتی» بنامند. همچنین قرارگاه خاتم‌الانبیا به تهدیدهای «سنتکام» پاسخ داد.

فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) سه‌شنبه شب به وقت آمریکا اعلام کرد که محاصره بنادر ایران اکنون به طور کامل اجرایی شده و تجارت دریایی بین‌المللی تهران را که حدود ۹۰ درصد اقتصاد این کشور را تغذیه می‌کند، «به طور کامل» قطع کرده است.

نگاهی سرسری به قیمت‌های استاندارد بین‌المللی نفت، عمق بحرانی را که در بازارهای جهانی انرژی در جریان است، پنهان می‌کند. قیمت‌های نفت خام وست تگزاس اینترمدیت و برنت در قراردادهای آتی هم‌اکنون درست زیر ۱۰۰ دلار در هر بشکه قرار دارد. بله، این رقم بالاست، اما این قیمت‌ها مقیاس عظیم اختلالات در جریان نفت خام از طریق تنگه هرمز را منعکس نمی‌کنند.

وقتی آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه تهاجم به ایران را آغاز کردند، به‌طور گسترده انتظار می‌رفت که ایران تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز را مختل کند. کمتر کسی پیش‌بینی می‌کرد که کمتر از دو ماه بعد، دونالد ترامپ خود محاصره‌ای را اعمال کند که تردد کشتی‌ها به بنادر و مناطق ساحلی ایران و از آنها را هدف قرار دهد. این محاصره از ۱۳ آوریل اجرایی شد. ترامپ امیدوار است فشار اقتصادی بتواند ایران را وادار به بازگشایی تنگه کند؛ جایی که بمباران‌ها در این هدف ناکام مانده‌اند. این قمار خطرناکی است که می‌تواند بحران جهانی انرژی را تشدید کرده و به تشدید دوباره درگیری‌ها بینجامد.

اقتصاد نوپای دیجیتال در سال ۱۴۰۴ با سه قطعی گسترده اینترنت روبه‌رو شد. در همین راستا فعالان این حوزه به وضعیت اقتصاد دیجیتال در سال گذشته با زبان آمار و ارقام و برآوردهای محیطی و چشم‌­انداز آتی آن پرداخته‌­اند.

خطای ۴۰۴ که در معماری وب با عنوان «HTTP ۴۰۴ Not Found» شناخته می‌شود، در ساده‌ترین تعریف زمانی روی صفحه نمایشگر ظاهر می‌گردد که سرور نمی‌تواند منبع، داده یا مسیر درخواستی کاربر را در هزارتوی شبکه پیدا کند. این پیام خطای دلسردکننده، شاید دقیق‌ترین، گویاترین و در عین حال تلخ‌ترین استعاره برای توصیف وضعیت اقتصاد دیجیتال ایران در سالی باشد که گذشت. سالی که در آن جست‌وجوی مستمر و نفس‌گیر فعالان این زیست‌بوم برای یافتن کمترین نشانه‌هایی از توسعه پایدار، ثبات اقتصادی، امنیت سرمایه‌گذاری و حتی دسترسی به بدیهی‌ترین زیرساخت‌های ارتباطی، غالبا به همین بن‌بست دیجیتال ختم شد.

سال گذشته را می‌توان یکی از پرتنش‌ترین سال‌ها برای اقتصاد دیجیتال کشور دانست که در آن پی‌درپی شوک‌های امنیتی، روانی و اقتصادی بر پیکر بخش خصوصی وارد شد و ضرباهنگ رشد و فعالیت بسیاری از کسب‌وکارها را مختل کرد. نخستین ضربه در ابتدای سال و با وقوع تنش امنیتی کوتاه‌مدت شکل گرفت. اگرچه جنگ ۱۲ روزه از نظر زمانی چندان طولانی نبود، اما اثرات آن فراتر از همان چند روز باقی ماند و کشور را برای مدتی به فضای اضطرار کشاند.

در ساعات اولیه بامداد چهارشنبه به وقت تهران، ایران و آمریکا با میانجی‌گری پاکستان به آتش‌بس دو هفته‌ای دست یافتند. بازارها به این تصمیم جدید واکنش نشان دادند و قیمت نفت با کاهش قابل‌توجهی مواجه شد. در همین راستا، صاحب‌نظران چشم‌انداز آتش‌بس و پایداری آن را به بحث گذاشتند و از تاثیر این جنگ بر منطقه گفتند. 

واژه‌ها از توصیف قاصرند. این دوره در ایالات متحده با اظهاراتی آغاز شد که در آن رهبر جهان آزاد تهدید به ارتکاب نسل‌کشی کرد. با این حال، کمی بیش از یک ساعت پیش از فرارسیدن ضرب‌الاجل او، تحرکات شدیدی آغاز شد. پاکستانِ میانجی خواستار توقف درگیری شد و سپس ترامپ حمله برنامه‌ریزی‌شده را لغو کرد و اعلام کرد که یک آتش‌بس دو هفته‌ای پس از بازگشایی تنگه هرمز توسط ایران آغاز خواهد شد. بازارها به این واقعیت مهم واکنش نشان دادند که تمدن نابود نخواهد شد و قیمت نفت به‌شدت کاهش یافت. سپس تایید حیاتی از سوی مقامات ایران رسید. آنها واقعا با آتش‌بس موافقت کرده‌اند. قرار است مذاکراتی تحت نظارت پاکستان روز جمعه برگزار شود.

بسیاری از مردم در خاورمیانه و اروپا احتمالا سه‌شنبه شب با نوعی احساس هراس به خواب رفتند، نگران از آنچه ممکن است در طول شب رخ دهد. آیا دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، تهدیدهای خود مبنی بر نابودی زیرساخت‌های ایران یا حتی تمدن آن را عملی خواهد کرد؟ آیا ایران در پاسخ، تاسیسات حیاتی نفت و آب در خلیج‌فارس را هدف قرار خواهد داد؟ در عوض، اعلام یک آتش‌بس دو هفته‌ای، مایه آرامش فراوان خواهد بود.