آیا بنبست مذاکراتی در سفر فشرده وزیر خارجه ایران به پاکستان میشکند؟
بازگشت عراقچی به اسلامآباد
سیدعباس عراقچی وزیر خارجه ایران جمعه شب با هدف بررسی پیشنهادهای ایران برای مذاکرات با آمریکا به اسلامآباد رفت و بعد از دیدار با مقامهای پاکستانی و انتقال مواضع و دیدگاههای ایران راجع به مختصات هرگونه تفاهم برای خاتمه کامل جنگ و برقراری صلح عازم مسقط شد. قرار بود وزیر خارجه کشورمان ظهر یکشنبه به مسکو برود که اعلام شد دوباره به اسلام آباد باز خواهد گشت. به نظر میرسد این سفر عراقچی با هدف تبیین دوباره مواضع مذاکراتی ایران در دور اول مذاکرات انجام میگیرد. گفته میشود بخشی از هیات همراه وزیر خارجه در جریان سفر به اسلام آباد، بعد از رایزنیها در اسلامآباد برای مشورت و اخذ دستورالعملهای لازم در مورد مباحث مرتبط با خاتمه جنگ به تهران بازگشتند که قرار بر این بوده یکشنبهشب در اسلامآباد مجددا به عراقچی ملحق شوند. احتمالا این رفت و برگشت هیات ایرانی با هدف آخرین رایزنیها با محمدباقر قالیباف، رئیسمجلس و رئیس هیات مذاکرهکننده ایرانی صورت گرفته است.
حسن ایوب خان، خبرنگار «آری نیوز» پاکستان روز گذشته ضمن اشاره به سفر دوباره عراقچی به پاکستان مدعی شد که در طول اقامت او، مشورتهایی انجام خواهد شد و احتمالا اعلامیهای در مورد مرحله بعدی گفتوگوهای صلح اسلامآباد صورت میگیرد. وی افزود: «گفتوگو همچنان سازندهترین مسیر پیش روست و به نظر میرسد که هم ایالات متحده و هم ایران از اهمیت تداوم تعامل آگاه هستند.» وزیر امور خارجه و هیات همراه پیش از مسقط در اسلامآباد، پایتخت پاکستان رایزنیهای سیاسی دوجانبهای را پیش برده بودند. عراقچی در مدت زمانی کوتاه حضور در اسلامآباد با فیلد مارشال «عاصم منیر» فرمانده ارتش و «محمد اسحاقدار» وزیر خارجه و «شهباز شریف» نخستوزیر پاکستان دیدار کرد. عراقچی در این دیدارها با قدردانی از تلاشهای مجدانه مقامهای ارشد دولت پاکستان برای خاتمه جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران و برقراری آتشبس و همچنین حسن میزبانی مذاکرات، مواضع اصولی کشورمان را در قبال آخرین تحولات مرتبط با آتشبس و خاتمه کامل جنگ تحمیلی علیه ایران تشریح کرد. وزیر خارجه در مسیر سفر از اسلامآباد به مسقط در صفحه شخصی خود در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «سفر به پاکستان بسیار ثمربخش بود؛ کشوری که نقش میانجیگرانه و تلاشهای برادرانهاش برای بازگرداندن صلح به منطقه، برای ما بسیار ارزشمند است.» وی افزود: «در این سفر، موضع جمهوری اسلامی ایران را درباره یک چارچوب عملی و قابل اجرا برای پایان دائمی جنگ علیه ایران تشریح کردم. باید دید آیا ایالات متحده واقعا از ارادهای جدی برای پیشبرد دیپلماسی برخوردار است.»
همزمان شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان شامگاه شنبه در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: « شنبه شب گفتوگوی تلفنی گرم و سازندهای با برادرم، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران در مورد اوضاع و تحولات منطقهای داشتم.» شهباز شریف ضمن اشاره به دیدارش با عراقچی گفت: «بار دیگر تاکید کردم که با حمایت دوستان و شرکا، پاکستان همچنان متعهد به خدمت به عنوان یک تسهیلگر صادق و بیریا است و بهطور خستگیناپذیر برای پیشبرد صلح پایدار و باثبات در منطقه تلاش میکند.» البته رایزنیهای دیپلماتیک درباره شرایط جنگ و صلح در منطقه فقط مربوط به سفر عراقچی به اسلامآباد نمیشود و وزیر خارجه ایران شنبه شب به صورت جداگانه با وزیران خارجه مصر و ترکیه رایزنی تلفنی داشت. گفتوگوی تلفنی با وزیر خارجه قطر نیز در ادامه رایزنیهای دیپلماتیک ایران صورت گرفت.
پاسخ مکتوب ایران؟
همزمان با سفر عراقچی به اسلامآباد، نیویورک تایمز ادعا کرد که ایران یک پاسخ مکتوب به پیشنهاد آمریکا همراه خود دارد و البته ترامپ هم مدعی شده بود که ایران در حال ارائه یک پیشنهاد است. رئیسجمهور آمریکا ساعاتی بعد در گفتوگو با خبرنگاران مدعی شد که ایران پیشنهادهای زیادی داده، «اما کافی نبودهاند.» او در ادامه تناقضگوییهایش ادعا کرد که «ایران پیشنهادی جدید و مکتوب ارائه کرده است که بهتر بود.» با این حال ترامپ عصر شنبه مدعی شد سفر ویتکاف و کوشنر به اسلامآباد را لغو و اعلام کرد که کار مذکور را تلفنی هم میتوان انجام داد. مسالهای که بخش دیگری از بن بست مذاکراتی میان تهران و واشنگتن را بازتاب میدهد. تا لحظه تنظیم این گزارش همچنان خبری در خصوص احتمال سفر نمایندگان ترامپ به پاکستان منتشر نشده است؛ از این منظر چشمانداز گفتوگوها و تداوم آتشبس میان ایران و آمریکا همچنان مبهم است و مشخص نیست جنگی که آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه علیه ایران آغاز کردند با چه سرنوشتی مواجه میشود.
تداوم تلاشهای اسلامآباد
طرف پاکستانی تلاش داشت دور دیگری از مذاکرات را در مدت آتشبس ۲ هفتهای پس از بینتیجه ماندن دور اول گفتوگوها بین تهران و واشنگتن در ۲۳ فروردین ماه برگزار کند که هنوز موفق نشده است. ایران پس از نقض تعهدات آمریکا در مدت آتشبس با اقدام به محاصره دریایی و لفاظیهای تهدیدآمیز مقامات آمریکایی، اعلام کرد که در فضای تهدید حاضر به مذاکره نیست. در واقع بینتیجه ماندن مذاکرات ایران و آمریکا در جدال ۲۱ساعته اسلامآباد نشان از آن داشت که مسیر دیپلماسی بهدلیل شکاف انتظارات طرفین به زمان بیشتری نیاز دارد. بعد از مذاکرات مذکور، تلاشهای پاکستان برای پیدا کردن راهی با هدف کشاندن دو طرف آمریکایی و ایرانی پای میز مذاکرات همچنان ادامه دارد.
اما با توجه به تداوم محاصره دریایی آمریکا و اظهارات ضدونقیض ترامپ، هنوز نمیتوان آینده روشنی را برای ادامه گفتوگوها متصور بود. هر چند سفر جمعهشب وزیر خارجه کشورمان به پاکستان و سپس عمان و تداوم رایزنیها در اسلامآباد نشان میدهد که دستگاه دیپلماسی ایران مصمم است از تمام ظرفیتهای منطقهای برای کاهش تنشها و حفظ کانالهای ارتباطی استفاده کند. به نظر میرسد تلاشها برای تداوم مذاکرات همچنان ادامه دارد، اما با احتیاط و دور از هیاهوی رسانهای. ایران با درک اینکه فشار حداکثری و محاصره اقتصادی آمریکا روشی مبتنی بر حسننیت نیست، مسیر گفتوگوهای غیرمستقیم و میانجیگری کشورهای منطقهای مانند عمان و پاکستان را در اولویت قرار داده است. با این حال، تا زمانی که رفتار عملی آمریکا تغییری نکرده و اقدامات میدانی آنها نظیر تشدید محاصره دریایی ادامه داشته باشد، امکان دستیابی به توافقی پایدار و روشن دور از انتظار است. در چنین شرایطی، جمهوری اسلامی ایران ضمن حفظ آمادگی همهجانبه، درِ مذاکره را نبسته، اما خوشبینی زودهنگام را نیز بینتیجه میداند.
عمان همچنان معتمد ایران
سفر وزیر خارجه کشورمان به عمان در حالی صورت گرفت که بر اساس تحولات اخیر منطقه، میتوان دو وجه کاملا متفاوت اما مرتبط از روابط ایران و عمان را بررسی کرد؛ از یک سو نقش تاریخی عمان بهعنوان میانجی و از سوی دیگر تنشهای دریایی اخیر در دریای عمان که مستقیما این کشور را تحتتاثیر قرار داده است. عمان از دیرباز جایگاه ویژهای در دیپلماسی منطقهای داشته و بارها نقش میانجی میان ایران و غرب را ایفا کرده است. این نقش در شرایط جنگ کنونی نیز ادامه یافته و عمان یکی از معدود کشورهای منطقه است که روابط خود را با ایران حفظ کرده است. در رابطه با نقش مهم عمان باید به پیام اخیر سخنگوی دستگاه دیپلماسی کشورمان در شبکه ایکس اشاره کرد. اسماعیل بقایی با اشاره به سفر عراقچی به مسقط، رابطه دو کشور را ممتاز و نمونه توصیف کرد و نوشت: «ایران برای روابط خود با کشورهای حوزه خلیج فارس اهمیت بسیار زیادی قائل است و بر تقویت اعتماد متقابل و همکاری سازنده با این کشورها تاکید دارد.» وی افزود: «روابط ایران و عمان، گواه روشنی از جدیت ایران در پیگیری روابط محترمانه و مبتنی بر احترام متقابل با همسایگان جنوبی خود است.» ابصار علم، خبرنگار «سما تیوی» پاکستان نیز در باره سفر عراقچی به عمان مدعی شد سفر به عمان از این جهت مهم است که اگر قرار باشد در آینده توافقی حاصل شود، تنگه هرمز تحت کنترل مشترک ایران و عمان قرار خواهد گرفت.
سفر عراقچی به مسکو؛ اورانیوم و آتشبس
وزیر امور خارجه در ادامه رایزنیهای خود عازم روسیه خواهد شد. پیشتر اعلام شده بود که عراقچی علاوه بر پاکستان و عمان به روسیه هم خواهد رفت. لذا رئیس دستگاه دیپلماسی بعد از دیدار دوباره از اسلامآباد راهی مسکو خواهد شد و این سفر بخشی از رایزنیهای او در میانه جنگ و صلح بین تهران و واشنگتن محسوب میشود. انتظار میرود عراقچی در جریان سفر به روسیه، آخرین وضعیت «گفتوگوهای اسلامآباد» را تشریح و مواضع تهران را با مسکو هماهنگ کند. این سفر در حالی انجام میشود که پیش از این نیز تماسهای تلفنی متعددی بین دو وزیر برقرار بوده است. در آخرین گفتوگوی تلفنی در روز دوشنبه ۳۱ فروردین ماه، عراقچی، لاوروف را در جریان نقضهای آتشبس از سوی آمریکا (از جمله محاصره دریایی و توقیف یک کشتی ایرانی) قرار داد و لاوروف نیز بر لزوم تداوم تلاشهای دیپلماتیک تاکید کرد.
همچنین اهمیت سفر عراقچی به روسیه به بحث پیشنهاد مسکو برای«حل مساله ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران» بازمیگردد. اخیرا سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه، گفته بود که مسکو میتواند به تبدیل اورانیوم غنیشده با خلوص بالا به سوخت یا ذخیرهسازی مواد «به روشهایی که برای تهران قابل قبول باشد و نقض حق غنیسازی صلحآمیز محسوب نشود»، کمک کند. ذخایر اورانیوم غنیشده با خلوص بالا در ایران یکی از نکات کلیدی مورد اختلاف در مذاکرات بین واشنگتن و تهران برای پایاندادن به جنگی است که از اواخر ماه فوریه آغاز شده است. پیشتر ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه این طرح را پیشنهاد کرده بود که با مخالفت آمریکا مواجه شد. سخنگوی وزارت خارجه ایران درباره این طرح روسیه و احتمال پذیرش آن توسط تهران گفته بود که باید منتظر ماند و واقعا دید که آینده مذاکرات به کجا خواهد رسید و اینکه آیا اساسا ما خواهیم توانست به یک تفاهم با طرف آمریکایی در مورد اجزای مختلف یک توافق دست پیدا کنیم یا نه. در آن صورت میتوان حتما درباره نحوه اجرای بخشهای مختلف آن، از جمله بخش هستهای، صحبت کرد.
